Бечкавіч, М. Ты не малы ўжо ; Песня зняволенага ; Размова з Гойям ;На магіле айца Юсціна ; Японія, Ява, Мальёрка, Мадагаскар / Мація Бечкавіч ; пераклад з сербскай І. Чароты // Полымя. – 2011. – № 12. — С. 82–87.

Мація Бечкавіч (1939 г. н.) — адзін з самых вядомых пісьменнікаў былой Югаславіі, лаўрэат больш як дзесяці літаратурных прэмій, акадэмік Сербскай акадэміі навук і мастацтваў. З-пад яго пяра выйшлі кнігі паэзіі «Вера Паўладольская», «Куля-бадзяга», «Так гаварыў Мація», «Казаў мне адзін чалавек», «Мяжа Вука Апантанага», «Вой-вой і ая-яй», «Два светы», «Паэмы», «Богаяўленне», «Служба святому Саву», «Косава — найдаражэйшае слова сербскае», «Бацькоўства», «Трэцяя рука», «Будзем спрачацца яшчэ», «Хлеба і мовы» і інш. Самае аўтарытэтнае выдавецтва краіны — «Сербская літаратурная супольнасць» — у 2003 годзе выдала дзевяцітомны збор яго паэтычных твораў. Ён таксама публіцыст (зборнікі «Пра міжчассе», «Пра Негаша»), драматург (п’есы «Чэ трагедыя, якая працягваецца», «Цягнік, які насіў акуляры», «Кароль па сумяшчальніцтве») і перакладчык.

Даўно ведаючы творчасць Маціі Бечкавіча і маючы гонар быць знаёмым асабіста, дазволю сабе выказацца, чым, на мой погляд, ён асабліва цікавы. Перш за ўсё, бадай, сваім магутным талентам, дзякуючы якому ствараецца непаўторны паэтычны свет. Прычым ён настолькі арыгінальны, што перакладу амаль не паддаецца. Ды гэта не арыгінальнасць дзеля арыгінальнасці. Яго карціна свету — не выштукараная, а глыбінна ўкаранёная ў нацыянальныя традыцыі, у розныя пласты народнай свядомасці.

Істотна тое, што Бечкавіч заўжды цвёрда стаяў за ўсе тыя каштоўнасці, якія дасталіся яму ў спадчыну, і ніколі не хаваў сваіх поглядаў дзеля таго, каб дамагчыся прыхільнасці ўлад, узнагарод ці прывілей, роўна як і таннай папулярнасці.

Асабіста мне ён блізкі тым, што не «прадаў веру за вячэру» (яго выраз), як гэта зрабіла большасць прадстаўнікоў яго пакалення, а паслядоўна заставаўся праваслаўным, што і сведчыў адкрыта, не зважаючы ні на якія ўмовы.

Важна таксама, што Бечкавіч-чарнагорац не абрывае агульнасербскую сістэму каранёў, умацоўваючы такім чынам кожны корань паасобку і ўсе іх разам.

Карацей кажучы, гэта ў сапраўдным сэнсе слова інтэлігент і пісьменнік-грамадзянін, высокай годнасці прадстаўнік свайго роду-народа і роднага пісьменства.

Іван Чарота

Ты ж не малы ўжо

Выразам, з дапамогай якога праз усё жыццё мяне суправаджала маці, быў: «Ты ж не малы ўжо!»

І калі мне было трэба згадаць першыя пачутыя словы, гэта былі матчыны словы: «Ты ж не малы ўжо!»

У вайну маці стала ўдавою. Пасля вайны, як пасмяроцце, нарадзілася мая сястра. І тады я, найстарэйшы, страціў права на званне і статус дзіцяці. Матулі больш, чым мне, хацелася, каб я хутчэй вырастаў.

— Ты ж не малы ўжо!

Табе хутка ў школу!

У нашай хаце малых няма!

Няма як тут быць малым!..

І я вельмі чакаў, калі ж вырасту і сапраўды не буду малым у асяроддзі тым, дзе ўсе вялікія і дзе няма як быць малым.

— Ты ж не малы ўжо!

Вось бачыш, які ты вялікі!

Ведаеш, колькі табе гадкоў?

Ведаеш, што ў тваіх гадах калісьці рабілі? Твой дзед меншы быў, калі сіратою застаўся, і ўвесь дом на сваіх плячах трымаў. Ды не толькі дзед, але і ніхто з твайго роду не быў за дзеда старэйшым, калі без бацькі заставаўся і чалавекам станавіўся.

Я рана сеў на ганаровае мужчынскае месца, а стан старэйшага сына цягне за сабою таксама іншыя тытулы, якія абавязваюць: нашчадак, гаспадар, распарадчык, пачэсны госць, дзядзька, дзевер, кум, сват… А той, хто мáе ўсё гэта і яшчэ шмат іншага неназванага, не можа быць малым.

— Як гэта ты сядзіш?

Куды гэта пазіраеш?

Апраніся! Ты ж не малы ўжо!

Маці яшчэ трохі памучыцца, а тады яе ты заменіш. Ведаеш, што і дзявяты брацік на цябе глядзіць.

І калі я вырас, амаль нічога не змянілася. Я ўжо студэнтам быў, а маці казала:

— Як гэта ты ясі?

Чаго ты смяешся?

Выпраўся, нашто згорбіўся!

Ты ж не малы ўжо!

Я ажаніўся, бацькам стаў, галава ўжо сівая, а ў маці не было патрэбы мяняцца:

— Сядзі спакойна!

Паводзь сябе прыстойна!

Будзь сур’ёзны!

Ты ж не малы ўжо!

Так мая маці трымцела нада мною, сачыла за маімі словамі і рухамі, аж пакуль не закрыла навек вочы.

Кажуць, у маці няма ўзросту. Няма і школы значнейшай за матчыну.

І кожны чалавек — дзіця, пакуль жывая маці яго.

Таму загалоўкам майго жыццяпісу мог бы стаць рэфрэн, якім маці мяне перасцерагала:

«Ты ж не малы ўжо!»

Песня зняволенага

Вязень, нечакана выпушчаны на волю,

Стаiць на грудку перад турмою i захiляе сонца рукою.

Быццам госць, пра якога не згадваў ніхто,

Ён з’явіўся, і, як грому ў дзень ясны, яму ўсе дзівяцца.

Зямля ўся цалкам перад ім, пад яго нагамі,

Aднак яму страшна быць занадта цiкаўным,

І ён разглядае тое, што побач.

На тых некалькiх кроках вакол сябе прыкмячае,

Што былінка кожная па-свойму непаўторная.

Кожная парушынка і на сцяне драпiна яго ўражваюць як значныя.

Лісточак кожны, і найдрабнейшы,

Настаўляецца на яго ўсёй велiччу.

Нават матылёк нейкi яго заўважае

І з неабсяжнага неба на плечы злятае.

Даўно ў жыццi вязня нiчога больш значнага не здаралася.

Ён адчувае радасць і разгубленасць разам.

Яму здаецца, што нехта вачэй з яго не зводзіць,

І, азiрнуўшыся, пераконваецца: на самай справе

Сланечнiкi з гародчыка непадалёку за ім сочаць —

Спачатку доўгiя стрыбулi павысоўвалi з-за плота,

А потым i галовы!

Утаропiлiся жоўтымi абечкамi,

А пад iмi буйныя чорныя семечкі!

Ды тут яшчэ ў вязня на вачах

На сланечнiкi наляцела птушак чарада.

Гэта было занадта ўжо,

І ён вочы працёр.

А што казаць тады пра дзьмухаўцы, якія маліліся

Каля шэрых ног вязня былога,

І пра ўсю зямлю, якая ix парадзiла.

Хто апiша пагляды арэха старога

Цi пераглядкі яго з дубам, які побач,

А тым болей усяго свету пагляд праз тысячы розных з’ яў,

Нiбы тысячы гарматных ствалоў,

Наведзеных на чалавека аднаго, —

Якi цяпер дзiвуецца, чаму ж сабе ўсяго не адкрыў тады,

Калi вольна хадзiў па зямлi малады, калi

Ў найгусцейшых лясах, поўных незвычайнага жыцця, быў `раўнадушны,

Калi не заўважаў нiчога меншага за гару і за птушку,

А цяпер здаецца, што на пёрка кожнае не наглядзецца.

І тут да вязня даходзiць, што ў яго бачаць толькi вочы,

А ў навакольным свеце вiдушчыя ўсе прадметы,

І кожны з ix усёй сваёй iстотаю глядзіць.

Колеры прыроды ў чалавеку сваё знаходзяць:

Блакiтам успрымае блакiтны, жоўтым жоўты, чорным чорны,

Нават безназоўны нейкі лічыць патрэбным

Вылучыцца i на яго глядзець са сваёй няпэўнасцю.

Ён заплюшчвае вочы i спрабуе засяродзiцца.

І раптам нявольнiк былы, якога ніхто не чакаў пасля турмы,

Жахнуўся ад думкі, што свет навакольны зноў у яго адбірае волю,

Што волю перамагае ягонае замілаванне,

Што ён цяпер стaновіцца вязнем усяго бачнага,

Змянілася ж хіба што толькi месца няволi,

І што чалавек сапраўды ганаровы не можа быць гэтак паланёны.

Адчуў сябе зноў вязнем, нікчэмным рабом —

У полi, якое ў турме лiчыў за волю.

І тады на вачах ycix тысяч раслiн ён упаў тварам да зямлі.

Побач, за гэтулькi год упершыню, цень выцягнуўся,

І вязень рэштаю сiлы яго да сябе прытулiў.

Уся прырода aнi не зводзiць свайго наглядчыцкага вока

З няўрымслівага, які дагэтуль шмат год не ведаў пра свой зрок,

Аж пакуль зямля сырая цела яго не схавае.

Яго галава ўпала на той бок, дзе горы,

А за гарамі, як выбух, распасцiралася мора,

Якому даводзілася бачыць падобнае неаднаразова

І якое даўно залегла ў свае ўяўныя межы,

Каб дачакацца няўрымслiўца сапраўднага, годнага,

Каб яму служыць i не даваць

Упасцi.

Пакуль само яно не знiкне, прынамсi.

Размова з гойям

«Немагчыма ведаць, чаму» —

Напісаў Францыска Гойя

Пад адным сваім малюнкам

З серыі «Ваенныя непамыслоты»,

На якім паказаў бясконцыя рады дрэў

З павешанымі на іх людзьмі.

Ды як жа, дон Францыска,

Немагчыма ведаць, чаму,

Калі ўсё лёгка прачытваецца

З таго, што намаляваў ты сам?

Трэба толькі паставіць у сувязь

Галлё з вяроўкамі,

Петлі з шыямі —

І на пытанне: «Нашто?» —

Адказаць: «Вось таму».

На магіле айца Юсціна

На магіле айца Юсціна

Пры манастыры Чэліі

Манахіня кветкі саджае

І шэпча, каб хутчэй раслі.

Бач, кажа мне чарнарызец Амфілохій,

Ава не меў дзяцей па плоці,

З той пары, як стаў плакаць за Хрыстом,

Нічым на зямлі не мог суцешыцца,

Ды ў яго тут безліч дзяцей духоўных.

Яны пагорачак грэюць слязьмі сваімі,

Кветкі з палёў носяць замест павялых,

Свечцы няўцешнай не даюць, каб згасала.

А колькіх бацькоў пры дзецях народжаных

Магілы забытыя хмызняком парастаюць.

Японія, Ява, Мальёрка, Мадагаскар

Не смею згадваць Японію, Яву, Мальёрку і Мадагаскар,

Бо сам іх ніколі не бачыў

І не веру наогул, што нешта існуе так далёка.

Гэта метафары, выдуманыя дзеля забавы.

Тыя, што дабраліся туды, убачылі прорву

І дамовіліся астатніх падманваць.

Калі там жывуць людзі, я не ведаю іх,

І яны не могуць быць сведкамі, што я некалі жыў,

А тым больш, што мы жылі разам у адзін час.

Нават калі яны існуюць,

Ніхто ў будучым не паверыць, што мы былі незнаёмыя,

Гэтак, як я цяпер не веру,

Што не былі знаёмымі сучаснікі

Дантэ і Даменціян!

Калі ж я там не жыў,

То чаго мне быць там мёртвым?

Калі буду мёртвым толькі там, дзе жыў,

То, пры існаванні гэтых краін,

Я б у іх жыў нанова і нанова памёр.

Толькі тады б мяне тут не было.

Калі ёсць яшчэ недзе жыццё, я ж яго не пражыў,

Клянуся,

А чаго ж тады мне ўсюды быць мёртвым,

Калі ўсюды не быў я ніколі жывы?!

Калі б існавалі Японія, Ява, Мальёрка, Мадагаскар

Ды іншыя цуды,

Я б перасяляўся з адной краіны ў другую,

Жыў бы і паміраў там па-рознаму,

Пад іншымі зорамі і імёнамі

І ведаў бы кожную пакінутую краіну так,

Як ведаю вось гэтую.

І дзе б я ні апынуўся пасля смерці, мне б казалі:

«Шаноўны, ваш век — восемдзесят гадоў,

А ўсе восемдзесят гадоў вы тут не жылі.

Пражывіце тое, што ваша,

І адпраўляйцеся далей».

І так бы я перасяляўся з адной прасторы ў другую,

Але ж няма ніводнай іншай краіны,

І нідзе нельга жыць так, як у сваёй.

А інакш бы вялікая крыўда была

Ў адносінах да незлічоных нябожчыкаў.

Пераклад з сербскай Івана Чароты.