Канановіч, І. Захаваць i выхаваць веру / Іван Канановіч, Мікалай Шульмін // Ступени. – 2009. – № 1 (33). – С. 41-46.

Апавяданне айца Сергія Гардуна аб тым, як ён спасцігаў хрысціянства і ўмацоўваўся ў веры на сваім жыццёвым шляху.

Захаваць i выхаваць веру

Напэўна, кожны, хто сутыкаўся ў жыцці з гэтым чалавекам, быў уражаны яго адукаванасцю, адносінамі да іншых людзей і да сваёй справы. Але, не многія ведаюць, якім быў яго шлях да пастырскага служэння. Вашай увазе мы прапануем апавяданне айца Сергія Гардуна аб тым, як ён спасцігаў хрысціянства і ўмацоўваўся ў веры на сваім жыццёвым шляху.

Я нарадзіўся, вырас і закончыў школу ў сяле Дзівін Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці. У нас была звычайная сялянская сям’я: маці працавала ў сталовай, а бацька — ў калгасе. Дзяцей ў сям’і было толькі двое: я і мая сястра Лена, маладзейшая за мяне на 3 з паловай гады. Аднойчы, калі мне было ўжо гадоў, можа, з дзесяць, я запытаўся ў мамы, чаму ў мяне толькі адна сястра (бо ў многіх маіх сяброў і аднакласнікаў было па двое-трое братоў або сясцёр). Запытаўся — і не рады быў свайму пытанню. Маці заплакала, і сказала: «Трое першых дзяцей памерлі амаль адразу пасля нараджэння. Мы з бабуляй моцна плакалі і маліліся. Баяліся, што так і не будзе дзяцей. Мы вымалілі цябе ў Бога. А потым нам Бог даў яшчэ дачку. А больш дзяцей не было. Я ж і замуж выходзіла ўжо ў 30 гадоў». Так я даведаўся, якое гора прыйшлося перажыць маім бацькам на пачатку іх сямейнага жыцця.

Уся наша сям’я была веруючая. Гэта праяўлялася не толькі ў тым, што ў хаце былі іконы, і мы заўжды святкавалі Вялікдзень, Ражджаство і іншыя святы. Імя Божае заўжды ў нашай хаце прамаўлялася з пашанай і благагавеннем. Мяне паступова выхоўвалі: паказвалі на іконы, казалі што гэта — Божанька, вучылі, што сябе трэба паводзіць добра, бо Божанька ўсе бачыць… Але, галоўнае, што найбольш запомнілася — бацькі кожны дзень маліліся (раніцай і ўвечары). Гэта быў абсалютны закон. Усталі рана, умыліся -і абавязкова станавіліся памаліцца; а ўвечары, перад тым як класціся спаць, таксама абавязкова маліліся. Я думаю, гэта было вызначальным у маім далейшым лёсе.

Вось аднойчы (калі мне было гадоў 5) падыйшоў я да мамы і запытаў: «А што вы такое шэпчаце перад іконай?» Яна адказала: «Малітвы». (Хачу заўважыць, што бацькі не маліліся ўголас і рэдка — разам, як у каго атрымлівалася, але маліліся заўсёды і заўжды ціхенька.) Я запытаўся, якія гэта малітвы, і ці можна іх пачуць. Мама кажа: «Можна. Вось — галоўная малітва». І яна прачытала «Ойча наш». Словы малітвы вельмі ўразілі мяне. Я неяк адчуў іх святасць і папрасіў маму яшчэ раз паўтарыць малітву, потым — яшчэ раз… І вось, пасля разоў трох, я змог паўтарыць малітву сам. Маці вельмі узрадавалася і кажа: «А я думала, што ты яшчэ зусім маленькі, а цябе ўжо можна малітвам вучыць», а потым дадала: «Значыць, табе ўжо трэба кожны дзень маліцца». Гэта, на самой справе, было не цяжка. Паколькі я бачыў кожны дзень, як моляцца бацькі, то з радасцю і гатоўнасцю прыняў такую прапанову. Гэта было для мяне так натуральна, як мыцца раніцай і ўвечары. Канешне, былі выпадкі, калі забываў памаліцца. Тады мама кажа: «Ты ўмыўся? А памаліўся? Не? Ну, дык трэба памаліцца — нельга ж снедаць, не памаліўшыся». Увечары таксама: «Нельга ж класціся спаць, не памаліўшыся». Для яе гэта было абсалютна нармальна, і для мяне — таксама. Я выразна помню, што словы малітвы для мяне былі не зусім зразумелымі. Я нават у 2 класе стараўся гэтыя словы зразумець, і маму пытаў: «Што гэта: “иже еси на небесех”?» Мама мне нешта тлумачыла, але не ўсё мне было зразумелым. Тым не меньш, я гэтую малітву паўтараў. Многа пазней, калі я прачытаў верш Лермантава, то мог параўнаць, суаднесьці свае пачуцці з пачуццямі паэта:

В минуту жизни трудную,

Теснится ль в сердце грусть,

Одну молитву чудную

Твержу я наизусть.

Есть сила благодатная

В созвучьи слов живых,

И дышит непонятная,

Святая прелесть в них.

Апошнія словы для мяне — асабліва блізкія. Гэта, здаецца, самае дакладнае адлюстраванне тых пачуццяў, якія я помню з дзяцінства. З гадамі я паступова пранікаў у сэнс гэтай малітвы, наколькі гэта было магчыма без тлумачэнняў Святых Айцоў.

Потым, калі я ўжо ўмеў чытаць, аказалася, што ў нас захавалася адна набожная кніжачка ад дзеда (ён быў пісьменны — закончыў 4 класы яшчэ царскай школы—і чытаў рускія кнігі). У 20-я, 30-я гады, калі Беларусь была пад Польшчай, рускія кнігі забаранялі чытаць. Мая маці ў тыя гады вучылася ў школе (скончыла 6 класаў). Яна расказвала, што бацькам забаранялі вучыць дзяцей чытаць па-беларуску альбо па-руску. Таму, дзед сам чытаў, але дзяцей не вучыў чытаць па-руску. Адзінай кнігай, якая захавалася, была невялікая кніжачка — тлумачэнне 10 Запаведзяў Божых і Запаведзяў Блажэнства. Я стаў яе чытаць у першых класах школы. Яна была просценькая: што кожная Запаведзь азначае і што патрабуе ад чалавека.

Канешне, калі я пайшоў у школу, то сутыкнуўся з зусім іншай рэальнасцю, з зусім іншым светапоглядам. У раннім дзяцінстве я не мог уявіць, што нехта не верыць у Бога. Усе, з кім я сутыкаўся дома (бацькі, мой дзядзька, бабуля), былі больш ці меньш набожныя людзі. Канешне, не ўсе часта хадзілі ў храм, але ўсе ў Бога верылі; і я думаў, што інакш і быць не можа. А тут, аказваецца, у школе вучаць, што Бога няма. Гэта была нечаканасць, магчыма, нават,—нейкі стрэс. І вось я прыходжу дахаты і кажу маме: «А ў школе кажуць, што няма Бога». Мама на гэта адказала так: «Ну, што ж, дурная школа цяпер. У нас была школа, дзе мы таксама вывучалі і геаграфію, і фізіку, і гісторыю, і матэматыку, і мову (праўда, польскую) — ўсё вывучалі, але ў нас быў яшчэ Закон Божы. А зараз — нейкая дурная школа».

Былі і далей спакусы. У 2 класе быў у нас адзін вельмі стары настаўнік. Ён быў вельмі заслужаны (як казалі, ўдзельнік Грамадзянскай вайны). Для таго, каб яго неяк задзейнічаць, яму далі ў 2 класе весьці, прадмет які называўся «Апавяданні па гісторыі СССР». Ён ўсё расказваў, што хутка будзе камунізм (праз нейкія 15 гадоў), а пры камунізме будзе хораша жыць, усяго будзе ўдосталь, і грошы будуць ужо непатрэбныя — усё будзе задарма. Нам гэта вельмі падабалася, і мы часта прасілі Сцяпана Фядосавіча: «Раскажыце нам яшчэ пра камунізм».

Я неяк маме кажу: «Вось хутка грошы стануць непатрэбнымі». А мама ў адказ: «Не, сынок, гэта няпраўда». «Чаму?» — пытаюся я. На гэта мама адказала: «А чаму ж гэта камуністы стараюцца як мага большую зарплату атрымаць? Болей таго, яны ж грошы на зберкніжку кладуць. Калі грошай не будзе, дык навошта зберкніжка?» Я і падумаў: а, праўда, нашто яна? Вось так легка, і проста маці гэтыя ідэалагічныя ўстаноукі разбурала, і ў мяне фармараваўся зусім не савецкі светапогляд.

Але некаторыя сумненні заставаліся. Напрыклад, аднойчы хтосьці з настаўнікаў мне сказаў: «Звярні увагу: ў царкву ходзяць толькі малапісьменныя людзі. Адукаваныя людзі ў Бога не вераць, бо навука даказала, што Бога няма». Што на гэта можна было адказаць? І праўда: ні настаўнікі, ні ўрачы ў царкву тады не хадзілі. А можа, і праўда, навука даказала, што Бога няма? Гэтае пытанне мучыла мяне вельмі доўга. Вельмі хацелася знайсці ісціну. Пытаўся ў маці, яна нешта тлумачыла, але хацелася ведаць больш. Паколькі не было іншай магчымасці, то ўжо з 5 класа я пачаў чытаць атэістычныя кнігі. Я, канешне, хацеў чытаць кнігі пра рэлігію, але іх не было. Тады я пачаў браць у бібліятэцы кнігі, якія стаялі на паліцы «Атэізм і рэлігія». Вось так за 6, 7, 8 класы… я прачытаў сотні атэістычных кніг.

Паколькі ўвесь змест гэтай літаратуры быў накіраваны на барацьбу з рэлігіяй, то ў мяне ўзнікла пытанне: а чаму з рэлігіяй змагаюцца? Некаторыя лічаць, што Бог ёсць, іншыя лічаць, што Бога няма; адны ходзяць у царкву, іншыя—не. Дык ёсць жа людзі, якія любяць музыку, а іншыя любяць спорт, але ж тыя, хто любіць музыку, не змагаюцца з тымі, хто любіць спорт. Чаму ж з рэлігіяй не так? У гэтым я імкнуўся разабрацца. Праўда, нягледзячы на сумненні, якія былі, я не пераставаў маліцца. Часам, калі было вельмі цяжка, то аж са слязьмі маліўся: «Госпадзі, дапамажы мне разабрацца ў гэтым».

Прачытаўшы мноства атэістычных кніг, я не пераканаўся, што Бога няма — не знайшоў я там такіх аргументаў. Затое знайшоў іншае: я ўбачыў, што ў атэістычнай літаратуры пастаянна крытыкуецца Евангелле, крытыкуецца Біблія. Яны проста высмейваюцца з ўпэўненасцю, што ўсе там — няпраўда. Але я падумаў: калі гэта так проста і адназначна, то чаму б не пачытаць гэтых кніг, каб самому пераканацца ў ісціне? Але ў бібіліятэцы іх чамусьці не было… Я стаў пытацца ў знаёмых, у суседзяў, дзе можна знайсці Евангелле.

Аказалася, што Евангелле было ў майго дзядзькі. Пасля смерці дзеда яго дзеці падзялілі царкоўныя кнігі: адна адыйшла маёй маці, а другая — майму дзядзьку. Калі я звярнуўся да яго з гэтымі пытаннямі, ён мне і кажа: «Слухай, а ў мяне ж есць Евангелле, што засталося ад твайго дзеда; яно ў скрыні ляжыць. Я табе прынясу». Такім чынам, у 8 класе я ўпершыню прачытаў Евангелле пасля некалькіх соцень атэістычных кніг, і убачыў што гэтыя кніжкі абсалютна не пра тое. Яны самі сабе выдумваюць праблемы, якія потым і крытыкуюць. Евангелле ж — зусім пра іншае. Сотні атэістычных кніг абсалютна бязсільны супраць Евангелля. Тады я зразумеў, чаму яго хаваюць. Тады я ўбачыў, што гэтая ідэалагічная вайна супраць рэлігіі і супраць Царквы — абсалютна несумленная.

Уражанне ад Евангелля было, сапраўды, як благадатнае веянне Духа Святога на душу. Гэта вельмі умацавала маю веру. Я бы сказаў, што тады, у 8 класе, ўпершыню у мяне з’явілася жаданне глыбей пазнаць Свяшчэннае Пісанне, багаслоўе, і стаць свяшчэннікам (а раней, у 5–6 класе, у мяне была мара стаць настаўнікам).

Мае бацькі хадзілі ў царкву не кожную нядзелю, а, можа, 5–10 разоў на год. У Вялікі пост спавядаліся і прычашчаліся. Пост у нашай сям’і быў перад Пасхай тыдзень, а перад Ражджаством — 3 дні. Я напачатку так і думаў, што такія пасты ёсць. Толькі незде ў 9 класе я прачытаў у атэістычнай кнізе, што рэлігія шкодна тым, што ёсць вялікія пасты (перед Пасхай — 7 тыдняў, перад Ражджаством — 6), і што ў гэты перыяд нельга есць ні малочнага, ні мяснога. Я адразу не паверыў: нешта зноў напрыдумвалі гэтыя атэісты — не можа ж так быць!

І вось прыходжу дадому і маці пытаю: «Мама, а праўда, што ёсць такія вялікія пасты: 6 тыдняў, 7 тыдняў?» Яна кажа: «Ёсць». «І што, — кажу, — нельга есці ні малочнага, ні мяснога?» «Так, нельга». «І што, так можна жыць? 6–7 тыдняў не есці ні малочнага, ні мяснога? Неверагодна! А Вы ведалі такіх людзей, якія так посцяць?» «Я і сама раней так пасціла. Гэта зараз так, па мінімуму. Тым больш, што працую ў сталовай. Дык там і ямо, што гатуем. Акрамя таго, як жа я магу прымушаць іншых, калі я сама не пашчу? Таму, так мы і посцім — некалькі дзён усяго…» «А цяпер ёсць такія, хто посьціць усе пасты?» «Ёсць. Хочаш я назаву табе найбольш набожных людей у нашым сяле, якія (я ўпэўнена) посцяць усе пасты?» І яна стала называць. Памятаю што пералік быў доўгі (недзе на трэцім дзясятку я яе спыніў).

Аднойчы адзін мой аднакласнік, ведаючы пра мае цікавасці і пошукі літаратуры, кажа: «Слухай, у маёй цеткі на стале ляжаць нейкія новыя царкоўныя часопісы». Я кажу, што бачыў толькі дарэвалюцыйныя царкоўныя кнігі. Як могуць быць цяперашнія царкоўныя часопісы? Хто ж іх можа друкаваць? Ён кажа: «Не, я бачыў». «Ну, тады, — кажу я, — прынясі мне іх пачытаць». І, сапраўды, ён прынес мне 3 нумары «Журнала Московской Патриархии» за 1971 год. Для мяне гэта было сапраўднае адкрыццё: аказваецца, ў Савецкім Саюзе штомесячна выдаецца царкоўны часопіс. У гэтай жанчыны, цёткі аднакласніка, сваяк быў свяшчэннікам у Давыд-Гарадку. Ён даваў ёй пачытаць кнігі, а часопісы, відаць, ужо назаўжды даў. Калі я ўбачыў у гэтых часопісах фотаздымкі з богаслужэнняў у Маскве, Ленінградзе (дзе стаялі не простыя сяляне, а прыгожа апранутыя людзі, ваенныя з пагонамі), гэта мяне вельмі ўразіла.

Аднаго разу маладая настаўніца гісторыі стала гаварыць на ўроку, што рэлігія ўжо адмірае, што ніхто з адукаваных людзей ў Бога не верыць, што толькі ў «забітых» сёлах людзі ходзяць у храмы… На наступны дзень я прыношу часопісы і паказваю: вось, паглядзіце, якія прыгожыя храмы — не такія, як у нашай вёсцы; паглядзіце, колькі людей моліцца — поўны храм народу! А вы тут нешта разказваеце… Яна зусім разгубілася і запытала: «А дзе ж гэты часопіс друкуецца?» Паглядзела — і бачыць: «Друкарня № 5 Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга».

Аб тым, што я прыношу такія часопісы ў школу, яна паведаміла ўсім настаўнікам. Выклікае мяне класная настаўніца: «Што гэта за часопісы ты прыносіш у школу?» Я паказваю іх ёй і кажу: «Вось, паглядзіце, Вера Міхайлаўна». Яна паглядзела (для яе гэта, таксама, было нешта неверагоднае), што такія часопісы ёсць. Спачатку не стрымалася і кажа: «А можна мне ўзяць пачытаць?» Я кажу: «Вазьміце, толькі вярніце». Яна на хвіліну задумалася, а потым кажа: «Не, не трэба».

Мне ж захацелася яшчэ такія часопісы пачытаць. Прыхаджу я на пошту і кажу: «Выпішыце мне гэты часопіс». Яны паглядзелі і кажуць, што такога часопіса ў каталогу няма. Я не зразумеў, як гэта — няма: часопіс ёсць, адрас рэдакціі ёсць. Чаму ж нельга падпісацца? Нічога не заставалася рабіць — калі ёсць адрас рэдакціі, дык я ўзяў і напісаў ліст ў Маскву: «Шаноўная рэдакцыя! Мне выпадкова трапіў ваш часопіс і вельмі спадабаўся. Я хацеў бы яго атрымліваць». Гэта быў недзе 8–9 клас.

Перад тым, як трапіць у рэдакцыю, гэтае пісьмо трапіла ў іншыя рукі, і ў школу прыйшло паведамлене, што вучань не туды піша лісты. Зноў мяне выклікаюць: «Куды ты пішаш?» «У рэдакцыю часопіса». «А што ты там пішаш?» «Хачу атрымліваць гэты часопіс, чытаць яго, бо мне цікава». Тады Вера Міхайлаўна (мая класная) кажа: «Сярожа, ну, ты падумай, што было б, калі б кожны савецкі школьнік чытаў такія часопісы?» Я адказваю: «Я не ведаю. Думаю, нічога кепскага не было б. Вы ж нас вучыце, каб мы ўсебакова развіваліся, больш чыталі. Калі такі часопіс выходзіць, дык чаму ж яго не чытаць?» Яна яшчэ нешта гаварыла, але я не памятаю. Маё ж пісьмо дайшло да рэдакцыі, і я нават атрымаў адказ: «Редакция «Журнала Московской Патриархии» сообщает Вам, что подписка на журнал происходит только через Епархиальные Управления и только для священнослужителей». Так што, з падпіскай нічога ў мяне не атрымалася.

Я хацеў бы заўважыць, што ў мяне былі вельмі добрыя настаўнікі ў школе. Я з удзячнасцю ўспамінаю сваю першую настаўніцу — Вольгу Іванаўну Воранаву, заслужаную настаўніцу БССР, свайго класнага кіраўніка Гапановіч Веру Міхайлаўну, выкладчыцу англійскай мовы Клачковіч Ванду Валер’янаўну. Гэта — сапраўдныя педагогі, якія шчодра дзяліліся сваімі ведамі, былі вельмі адказнымі і дбалі пра кожнага вучня.

Пасля 9 класа, летам, мне ўдалося прачытаць усю Біблію. Да гэтага я працягваў шукаць яе, а з бацькам у калгасе працаваў старшыня баптыстскай абшчыны. Ён любіў пагаварыць на біблейскія тэмы (пры гэтым, часта крытыкаваў Праваслаў’е), але калі хто прасіў, ён з гатоўнасцю даваў пачытаць Біблію, якую ён змог атрымаць з-за мяжы. Я таксама працаваў летам ў калгасе: часам, таму, што бацька заставаўся дома, каб нешта зрабіць; часам, разам з бацькам хадзіў, каб крыху грошай зарабіць і сабе нешта купіць.

Неяк падыходжу да таго баптыста і пытаюся, ці можна ў яго пазычыць Біблію, каб пачытаць. Ён з гатоўнасцю пазычыў мне Біблію, якую я за месяц усю прачытаў. Многія рэчы, канешне, мяне здзівілі. Пытанняў многа ўзнікла. Гэты чалавек быў гатовы адказаць на ўсе пытанні, але пры гэтым дадаваў, што Праваслаўная Царква жыве не па Пісанні. Гэта было для мяне чарговай моцнай спакусай. «Вось, бачыш, — кажа, — напісана, што ідалам пакланяцца нельга, а якая розніца паміж іконай і ідалам?», і г. д. Я ж сам сабе разважаў: «Ён так сам сабе чытае і сам сабе разважае, але ж, на самой справе, яно не зусім так напісана. Там жа напісана пра язычніцкія ідалы, а не пра хрысціянскія іконы. Ці можна іх параўноўваць? Напэўна, калі б іконы нельга было ўшаноўваць, то іх не было б у храме. Тым больш, Біблія вывучаецца ў Духоўнай Семінарыі. Раз бацюшка, які скончыў яе, моліцца перад іконамі, значыць, ікона і ідал — розныя рэчы». На жаль, больш глыбокага адказу тады я знайсці не змог.

Знаёмства з усёй Бібліяй трохі пашырыла мае пазнанні ў Свяшчэнным Пісанні, і мне яшчэ больш захацелася пайсці ў Семінарыю. У канцы 9 класа я пачаў больш цікавіцца тым, якія дакументы трэба падаваць у Семінарыю, што здаваць. Нейкай інфармацыі знайсці было абсалютна немагчыма. Не многія ведалі нават, дзе гэтыя Семінарыі знаходзяцца. У той час на ўвесь Савецкі Саюз засталося толькі 3 Семінарыі: Маскоўская, Ленінградская і Адэсская. І вось я пачаў дапытвацца, як туды можна паступіць.

Бацюшка наш баяўся з моладдзю сустракацца, баяўся весьці сур’ёзныя размовы. У храме ён служыў, пропаведзі гаварыў, а вось так, каб індывідуальна пагаварыць, — баяўся. Таму я не мог да яго звярнуцца з пытаннем, як паступіць у Семінарыю. Але мне падказала адна суседка, што ў нашым сяле жывуць бацькі протаіерэя Аляксандра Лесіка, які служыць у Давыд-Гарадку. Калі я зайшоў да гэтых людзей, яны сустрэлі мяне з такой вялікай радасьцю і замілаваннем, што нават плакалі. Яны адразу згадзіліся мне дапамагчы. Гаспадар сказаў, што паедзе да сына, распытае ўсё і прывязе поўную інфармацыю (як трэба рыхтавацца, якія экзамены здаваць і якія дакументы збіраць). Ён, сапраўды, так і зрабіў. І першае, самае непажаданае, што я пачуў — тое, што дзяржава забараняе падаваць дакументы ў Семінарыю да 18 гадоў. А ў той час з 7 гадоў ішлі ў школу, у 17 гадоў — заканчвалі яе. Я падумаў: ну, што ж, год я чакаю; мне ў наступным годзе, ў сакавіку, спаўняецца 18 гадоў; у маі мяне бяруць у армію, так што як мінімум на працягу бліжэйшых 3-х гадоў я ў Семінарыю паступіць не змагу. А можа паспрабаваць павучыцца ў нейкім іншым месцы? І тут я ўспомніў пра сваю ранейшую мару стаць настаўнікам. Раз немагчыма пакуль што стаць свяшчэннікам, дык паспрабую стаць настаўнікам!

Так вырашыўшы, я задумаўся, па якім профілі пайсці. Мне вельмі падабаліся мовы. Мне падабалася і вясковая мова (дыялектная) і руская мова. З 3 класа мы пачалі вывучаць беларускую мову, і яна мне таксама спадабалася. Бацька мой быў украінец, і калі радня яго збіралася, цікава было паслухаць, як на Ўкраіне людзі гавораць. Я купляў нешта, каб пачытаць па-украінску. Маці вучылася ў польскай школе і ўмела чытаць па-польску. Бацькава сястра жыла ў Польшчы, час ад часу прыязджала да нас, і яе дзеці размаўлялі па-польску. Мне і польская мова стала цікавай. Недзе з 7 па 9 клас я самастойна вывучыў польскую мову. І вывучыў яе (спражэнні, скланнені)  — нават лісты ў Польшчу пісаў. Пазней яна мне спатрэбілася. Калі ў 1988 годе праходзіла святкаванне 1000-годдзя Хрышчэння Русі, быў запрошаны Прымас Польшчы кардынал Юзэф Глемб. Я быў выкладчыкам у Маскоўскай Духоўнай Семінарыі, і мне даручылі суправаджаць яго і быць перакладчыкам. У школе я вывучаў англійскую мову. Усе мовы мне вельмі падабаліся, і я падумаў: паколькі мне гэта падабаецца і цікава, то я буду гэтым займацца. Такім чынам, ужо на пачатку 10 класа я вырашыў паступаць у Інстытут замежных моў (цяперашні лінгвістычны універсітэт).

У 1976 годзе я ўпершыню трапіў у Мінск. Было вельмі цяжка асвоіцца ў горадзе. Я вырас у сяле і ніколі не быў у вялікім горадзе. Тралейбусаў і трамваяў ніколі не бачыў. Не ўяўляў, нават, як у Мінску арыентавацца. Калі ехаў здаваць экзамены, баяўся, як я дабяруся. На вакзале ў Кобрыне доўга стаяў, бо не было білетаў. Потым нейкі чалавек прапанаваў завезьці на машыне, і ўсе грошы, што бацькі далі на час уступных экзаменаў, прыйшлося аддаць за дарогу. Мяне прывезлі на вакзал уначы, і раніцай я выйшаў з вакзала. Ведаў адрас (Захарава, 21), а як туды дабраца, паняцця не меў. Я выйшаў (як у весцы) і стаў «галасаваць». Спыніўся нейкі грузавік, кажу: «Адвязіце мяне на вуліцу Захарава да Інстытута замежных моў». Чалавек здізвіўся, але пасадзіў мяне ў кабіну і завёз у 6 гадзін раніцы на вуліцу Захарава. І вось я, змучаны, з дарогі, усю ноч не спаўшы, здаваў экзамены. Тым не меньш, паспяхова здаў і паступіў. Вучыўся з радасцю — вельмі цікава было вучыцца.

У перыяд 5-гадовай вучобы ў Мінску я заўжды наведваў храм. У той час у Мінску было толькі 2 храма: Свята-Духаў кафедральны сабор і царква святога Аляксандра Неўскага на вайсковых могілках. Я хадзіў часцей у сабор, таму што там больш гаварылі пропавездяў, а мне хацелася чуць жывое слова свяшчэнніка. У саборы пропаведзі гаварылі не толькі на літургіі раніцай у нядзелю, але ячшэ і ў суботу ўвечары, і ў нядзелю пасля вячэрні з акафістам. Звычайна, ў мяне быў такі расклад, што я рэгулярна наведваў 3 службы на тыдні: субота ўвечары, нядзеля раніцай і нядзеля ўвечары. Калі ў Інстытуце была 2-я змена — то на святы хадзіў на літургію, а калі займаўся ў 1-ю змену — хадзіў на вячэрнюю святочную службу (так што бываў у храме даволі часта). Усіх бацюшак ведаў.

Вельмі мне падабаліся пропаведзі Мітрапаліта Антонія (Мельнікава). Яны былі настолькі прадуманыя, што іх можна было адразу друкаваць, не правіўшы ніводнага слова. Стыль у яго быў вельмі літаратурны, вельмі гладкі. Падабалася мне і яго манера гаварыць: звычайна ён клаў рукі на жэзл і, гледзячы ўверх, гаварыў, нібыта прарок. Яго вобраз мне нагадваў апостала Іаана Багаслова. Ён тады не быў яшчэ стары, але выглядаў па-старому (сівыя валасы, твар худы, маршчыністы). Гаварыў ён вельмі натхнёна, вельмі чыста, прыгожа. І ўся яго постаць выпраменьвала любоў, якая як бы свяцілася ў ім. У той час Мітрапаліт амаль заўжды служыў у кафедральным саборы. Уладыка Антоній звычайна заходзіў у храм са службовага ўваходу. Ніколі ён не уваходзіў у цэнтральныя дзверы, ніколі яго не аблачалі пасярод храма. І роўна ў 10:00 быў пачатак літургіі — ніколі ён не спазняўся. Кажуць, што калі Мітрапаліт і на прыходы ездзіў служыць, то ніколі не спазняўся (быў вельмі пунктуальны).

Асабліва мне запомнілася апошняя служба Мітрапаліта Антонія, калі ён ужо быў назначаны на Ленінградскую кафедру. Помню, ён казаў вельмі чулыя сардэчныя словы, потым папрасіў усіх схіліць галовы, а сам, стоячы на кафедры, прачытаў над усімі нейкую асаблівую малітву (не ведаю, якую). Пасля гэтага ён сказаў, што прыязджае сюды Мітрапаліт Філарэт. «Гэта мой друг. Я ўпэўнены — Беларусі пашанцавала, што Мітрапаліт Філарэт накіраваны сюды. Ён вельмі добры. Акрамя таго, вельмі актыўны. Гэта будзе радасць для Беларусі», — прыкладна такія былі словы Уладыки Антонія.

Памятаю і першую службу Мітрапаліта Філарэта ў Мінскім кафедральным саборы. Ён урачыста ўвайшоў у храм з галоўнага ўваходу, з посахам у руках, цвёрдым поступам. Мы ўбачылы яшчэ маладога свяціцеля, з доўгай чорнай барадой, моцнага целазлажэння. Потым пачулі і яго моцны, гучны голас. У самім яго выглядзе адчувалася духоўная сіла Царквы, я бы сказаў — моц Праваслаўя. Ведаю, што для многіх з’яўленне Мітрапаліта Філарэта з’явілася, сапраўды, натхненнем. У тыя гады дзяржаўныя ўлады абракалі Царкву на паступовае выміранне. Яно, нібыта, недзе і назіралася: маладыя не вельмі хадзілі ў храм, бацюшкі ўсё старэлі і старэлі, а маладых усё менш і менш прымала сан, а тут — з’яўленне моцнага, энергічнага, маладога Мітрапаліта як увасабленне духоўнай сілы Царквы і яе будучыні.

У Мінску была магчымасць трохі паразмаўляць са свяшчэннікамі. Я з удзячнасцю магу ўспомніць айца Іаана Матусевіча, хаця далейшы яго лёс вельмі непрыемны для мяне. Ён служыў у царкве святога Аляксандра Неўскага і сам звярнуў на мяне ўвагу; папрасіў панамара, каб я застаўся пасля службы. Сам падыйшоў да мяне і стаў распытваць: хто я, адкуль я. Пасля, нават, прапанаваў мне што-небудзь пачытаць. Ён мне даў пачытаць некалькі кніжак протаіерэя Аляксандра Меня.

У мяне не было сваей уласнай Бібліі і малітваслова. І я (паколькі былі у мяне знаёмыя панамары) звярнуўся да аднаго з іх з гэтым пытаннем. Ён пагаварыў з настаяцелям Аляксандра-Неўскай царквы айцом Міхаілам Буглаковым. Пасля асабістай размовы са мной настаяцель запрасіў прыехаць у Епархіальнае Ўпраўленне і там выпісаць па прашэнні Біблію. Грошы на гэта я зарабіў на бульбе.

Пра тое, што я веру ў Бога і хажу ў храм, ведалі ўсе: і ў інтэрнаце, і ў маёй групе. Я трымаў у інтэрнаце Біблію і малітваслоў ў тумбачцы, і ўсе ведалі, што я іх чытаю. Аднойчы сталася так, што мною зацікавіліся пэўныя органы. Была сэсія пасля 2 курса, я здаваў экзамен па ваеннай падрыхтоўцы. Толькі выцягнуў білет і сеў рыхтавацца, як заходзіць нейкі незнаёмы чалавек і кажа: «Вам пасля экзамена патрэбна зайсці ў аддзел кадраў».

Заходжу ў адзел кадраў, а там, побач з нашым чыноўнікам, сядзіць незнаёмы чалавек, які бярэ мяне пад руку і вядзе ў парк Горкага. Дастае з кішэні сваё пасведчанне (чырвоную кніжачку), паказвае мне. «Я, — кажа, — хачу з Вамі пагаварыць. Скажыце, калі ласка, вы ходзіце ў касцёл?» Я кажу: «Не». «Як не? Мы тут з вамі ў «кошкі – мышкі» гуляць не будзем, я вам паказаў сваё пасведчанне. Мы маем інфарматараў. Вы мне павінны адказваць на ўсе мае пытанні. Прызнавайцеся». «Мне няма ў чым прызнавацца. Калі хочаце, то я магу сказаць, што хажу ў праваслаўны храм».— «Добра, адкуль вы родам?» Я думаю: «Вам жа і патрэбы няма казаць, адкуль я». Але адказаў. «А вашы бацькі веруючыя?» «Веруючыя». «У вас ёсць касцёл?» «Ёсць праваслаўная царква. Адна зачынена ўжо, а другая дзейнічае. Яе я і наведваў, як у школу хадзіў, і тут хажу ў праваслаўны храм».

Потым я зразумеў, што гэта яму не так данеслі. Я часта раніцай, калі ячшэ ўсе спяць, падымаўся і ішоў (часцей хадзіў у сабор). Мяне пыталі: «Куды ты ідзеш?» Я кажу: «У сабор». І вось, хутчэй за ўсе, яны не разабраліся, і сабор, верагодна, зблыталі з касцёлам. Ён кажа: «Не падманвай, мне ж казалі». А я ўсё на сваім (не, не хадзіў, ніколі не быў у касцёле). І гэта была праўда. Ён тады кажа: «Хочаш паехаць?» «Не, не хачу». «Паедзь, каб не казаў, што не быў». «Я не ведаю нават, дзе ёсць касцёл».

А гэта быў 1978 год, у Мінску тады не было яшчэ касцела. Толькі у 1980 годзе быў адчынены касцел на Кальварыйскіх могілках. І вось гэты чалавек з органаў сказаў мне, што бліжэйшы касцёл знаходзіцца ў сяле Краснае. Ён настойваў, каб я туды паехаў. Я казаў, што і жадання не маю, і грошай траціць не хачу. Скончылася размова тым, што ён мне купіў білет на электрычку і сказаў, каб у нядзелю я быў у касцёле. Я паехаў. І вось тады я першы раз у жыцці пабываў у касцёле. А паколькі я польскую мову вывучаў самастойна, то ўсё разумеў. На наступнай сустрэчы з гэтым супрацоўнікам органаў дзяржаўнай бяспекі я ужо «прызнаўся», што ў касцеле быў. «І што ты там бачыў?» «Нічога асаблівага. Служба ідзе, ксёндз служыць, а ўсе людзі моляцца». «А што ксендз гаварыў у пропаведзі?» «Я не зразумеў нічога—там усе па-польску; я нічога не зразумеў (я вырашыў сказаць яму няпраўду, каб не было далейшых пытанняў, але яны былі)». «Добра. А хто там быў?» «Ну, хто там быў? Людзі, незнаёмыя людзі, я іх першы раз бачыў». «Ну, дык у наступную нядзелю паедзь яшчэ ў касцёл!»

Паехаў я яшчэ раз. І зноў ён мяне пытае (хто там быў, што там было). Я кажу зноў, што я нічога не разумею. Ён тады: «Ну, добра, а там былі маладыя людзі?» Кажу: «Былі». «Ну, тады вось табе заданне: ты пазнаёмішся з тымі маладымі людзьмі, якія там, і нам скажаш, дзе яны вучацца». Тут ужо стала ясна, чаго ад мяне хочуць. І я адразу паспрабаваў адмовіцца: «Ведаеце, у мяне нічога не атрымаецца». «Чаму?» — запытаўся ён. «Бо я не разбіраюся ў тым, што яны там гавораць па-польску паміж сабою. Яны адразу ж зразумеюць, што я — зусім незнаёмы чалавек, чужы. Я, нават, не ведаю, пра што з імі гаварыць».

Ён паслухаў, задумаўся. А на наступны раз прыносіць мне Біблію. «Вось табе Біблія. Чытай, каб разбіраўся, каб потым мог з імі размаўляць». «Не, я не вазьму». «А чаму?» «Ну, што Вы, я вучуся у Інстытуце замежных моў, жыву ў інтэрнаце, а не на кватэры. Вам казалі, што я быў у касцёле, калі я ў ім ні разу не быў, а вы падумайце, што скажуць, калі заўважаць, што я чытаю Біблію. Я баюсь, я хачу вучыцца».

Было відаць, што ён разгубіўся, а потым усё роўна: «Ну, можа, там якая дзяўчына есць, можа ёй будзе з табой прыемна пазнаёміцца». Я кажу: «Не, не паеду». Потым ён пачаў распытваць мяне пра студэнтаў, якія жывуць са мной ў пакоі. Я адказаў: «Добрыя ўсе. Ніхто нікуды не ходзіць, толькі я». Ён зноў стаў настойваць, каб я ездзіў у касцёл і рэгулярна сустракаўся з ім. Я катэгарычна адмовіўся: «Вы ведаеце, мне шкада часу. Мне цяжка вучыцца — мне трэба многа часу, каб усё запамінаць. Тым больш, трэба вучыцца так, каб атрымліваць стыпендыю. Таму, мне немагчыма з вамі супрацоўнічаць».

Урэшце рэшт, я проста больш не стаў хадзіць на гэтыя сустрэчы. Ён, праўда, час ад часу мне перадаваў, каб я прыйшоў, прызначаў новае месца сустрэчы, новы час. А я зноў не прыходзіў. Па-іншаму я не мог, бо баяўся страціць цярпенне, штосці рэзкае сказаць — і тады б было горш. Згадзіцца ж я таксама не мог. І я проста перастаў хадзіць на сустрэчы. І чакаў, што будзе. Было трывожна, вельмі трывожна. Я стаў чакаць сесіі. Баяўся, што на сесіі мяне спецыяльна «заваляць» і выключаць.

Тады я вырашыў: каб потым я не змог сябе папракнуць, што трошкі недавучыў, то гэтую сесію буду вучыць так, як я ніколі не вучыў, каб па ўсіх прадметах мне было ўсё ясна. А там — як Бог дасць. І вось, калі раней на сесіі ў мяне часам бывала «4», то гэтую сэсію я здаў на ўсе «пяцёркі» (а яна лічылася самай цяжкай — мы здавалі гісторыю англійскай мовы). Мне прызначылі павышаную стыпендыю, і я трохі супакоіўся. Як потым аказалася, гэты супрацоўнік органаў, які мяне вербаваў, нават не паведаміў у адміністрацыю Інстытута, што я хажу ў царкву. (А можа, ён мне так і не паверыў, што я хажу ў царкву, а не ў касцёл?) За гэта я яму вельмі ўдзячны. Добры чалавек, пашкадаваў мяне, не стаў ствараць мне перашкод, хаця я і адмовіўся ад супрацоўніцтва.

Гутарылi Iван Канановiч

i Мiкалай Шульмiн.