[Уладзіслаў Малахоўскі] // За нашую вольнасць : творы, дакументы / К. Каліноўскі. – Мінск, 1999. – С. 87, 88, 130-134, 151, 157-159, 163, 186-189, 193, 283, 287, 312, 325, 328, 336, 337, 346, 368-371, 404, 405.

5. Б. ДЛУСКАМУ

Пачатак снежня 1863 г.

Длускаму. Адносна выдачы 300 паўімперыялаў і адкрыцця крэдыту на 5000 р[ублёў] с[ерабром] Малах[оўскі] Улад[зіслаў] растлумачыць вусна, для якіх мэтаў’. У расходах трэба быць асцярожным. Зыходзячы з гэтага, для пачатку можна выдаць некалькі соцень рублёў, але ніколі некалькі тысяч. Пра гэта напісана Уладзісл[аву]. Асяцімскія няхай звяжуцца з Пецярб[ургам]. Гарбачэўскаму паслана з Вільні ў Дзінаб[ург] больш за дзвесце р. на яго патрэбы перад ад’ездам. У Пецярб[ург] паслана 1500 р. для правозу іх за мяжу. У расходах на тых, хто мае патрэбу, няхай будзе абачлівым, хай дае толькі тым, чый выезд быў узгоднены з Аддзелам, таму што многія, забраўшы грошы з казны, выехалі за мяжу без уважлівых на тое падстаў2. Пасербскі кінуў атрад, а сам даў цягу; затрымліваны ў Коўна, застацца не захацеў.

Прызначыць яму пенсію. Пра пасланне Рупрэхту і камісіі ўзбраення — няхай паступіць з імі паводле свайго меркавання. Нестар, гаворачы пра Авейдэ, не разумеў яго4. Няхай ён сам столькі працуе, і будзе з яго досыць. Болыш чым ясна, што ўрад, як урад, не можа непасрэдна займацца забеспячэннем атрадаў, ён павінен правіць, гэта значыць кіраваць работамі (вытлумачыць). Пра ўрад маеш няправільнае ўяўленне. Па ягоных пасланцах правільна меркаваць пра яго нельга. Пра Вострую Браму і Жыровічы і пра цяжкасці здабывання грошай пасля маскоўскіх секвестраў, кантрыбуцый і распродажаў. Няхай увойдзе ў кантакт з людзьмі, якія скарыстоўваюцца Кангрэсоўкай для ўвозу зброі, аднак заўсёды без папярэджанняў помнячы, што літоўскія грошы на зброю — для Літвы. Кангрэсоўка павінна была нам пазычыць 75000 р[ублёў] с[ерабром], аднак дагэтуль ані шэлега не дала. I калі мы хацелі ў іх пазычыць, то не для таго, каб нашы грошы ў нас забіралі (праект гэты падаў Аскар)5. Капітал [?] з Літвы [ слова неразборл.] толькі [ слова неразборл.] на асобы за мяжою. Апрача цябе ніхто болей пра распараджэнні Аддзела не павінен ведаць. Калі хто мае злосць, няхай прыязджае ў край — тут ёсць поле для бою з Масквой.

Тышкевіч ледзь-ледзь унёс 2000 р., а Банольдзі пісаў, што ён абяцаў кн[язю] Чар[тарыскаму] 40.000 [за] дваіх.

***

2. 30 СТУДЗЕНЯ 1864 г.

30 января 1864. Нижепоименованный в Особой Следствен­ной Комиссии спрошен и показал:

Я, Викентий Константин Калиновский, дворянин Гродненской губернии и уезда, 26-ти лет, холост, католик, недвижимо­го состояния не имею. Имею отца, дворянина Семена Калинов­ского, и мачеху, живущих в Волковысском уезде около Свислочи, в фольварке Якушувка, и с ними четверо малолет­них детей от второго брака. Первоначальное воспитание по­лучил в Свислочском училище, затем, после предварительного приготовления, в 1855 году отправился для поступления в уни­верситет в Москву, где пробыл около полугода, а потом по слу­чаю переезда из Москвы в Петербург старшего брата Виктора (умершего в 1862 году) поступил в С.-Петербургский универ­ситет по камеральному факультету, где и окончил курс со сте­пенью кандидата в 1860 году. Сделав неудачную попытку о поступлении на службу в Министерство государственных имуществ и в других ведомствах, я отправился в Вильно для при­искания какого-либо места2, но, не получив его ни там, ни в Гродно, переехал на житье к отцу, у которого и оставался до конца 1862 года3. В это время для получения места по учебно­му округу я снова приехал в Вильно и чрез несколько дней поселился в семействе Григотович, которых до того времени я не знал. В должности мне было отказано, но я продолжал оста­ваться в Вильне, потому что осведомился о распоряжении начальства гродненского о моем арестовании4, вследствие чего и решился оставаться в Вильне. Здесь я встретился с Малаховским, с которым знаком был еще по Петербургу, а чрез него : познакомился со служащим при железной дороге Нестором Дюлераном, который тогда же снабдил меня документами на имя Макаревича. В это время вспыхнуло восстание. Убежде­ния мои были против возмущения, я считал его несчастием для края, но вследствие постоянных увещаний Дюлерана, как здешний уроженец, я решился посвятить себя народному делу. Тогда при посредстве Дюлерана я познакомился с эмигрантом, французским подданным Онуфрием Духинским (в Вильне проживал под чужим именем), и когда он был назначен воеводою в Гродненскую губернию, то вслед за ним по приказанию Дюлерана с паспортом, полученным от него на имя Чарновского, выехал и я в Белосток для собирания и доставления Дюлерану сведений о состоянии шаек Гродненского воеводства. Это было пред пасхою5. Несколько месяцев я разъезжал от одной шай­ки к другой и о всех лично полученных сведениях я сообщал Дюлерану — большей частью по почте, рапортами, писанны­ми симпатическими чернилами. Сообщников этому делу в Бе­лостоке я не имел. В начале июля6 я снова был вызван в Вильно Дюлераном, в котором по приезде я увидел главного двигате­ля восстания в здешнем крае в звании комиссара Литвы. Не давая мне никакой номинации7, он принял меня как бы своим секретарем, и в то время я занимался при нем перепискою све­дений и статей о ходе восстания для отсылки за границу. Меж­ду прочим, помню, что я написал номинацию на звание Вилен­ского воеводы для Коноплянского8, назначенного Дюлераном. Почти в это же время Дюлераном были наименованы: Сухо­дольский (Дормановский) — комиссаром Виленского воевод­ства, а несколько раньше Малаховский — начальником горо­да9. На чьи места они поступили, мне неизвестно. Вскоре Дюлеран уехал, не оставив никаких точных распоряжений вви­ду скорого своего возвращения, а потому деятельность его раз­делилась между тремя лицами: мною, Малаховским и Сухо­дольским, но когда второй выехал в Петербург, а последний был арестован, Дюлеран же не возвратился, то я невольным образом должен был принять роль главного распорядителя в крае. Так как почти одновременно с этим была арестована боль­шая часть лиц, составлявших организацию в Вильне, то за бег­ством Лепковского, остававшегося после Малаховского начальником города, должность эту я поручил бывшему при Дюлеране экспедитору Титусу Далевскому, на что и выдал ему номинацию. В звании же городского кассира пока оставался Зданович, назначенный, вероятно, Малаховским. Кроме этих лиц оставался еще при мне для переписки бумаг Григорович, который жил здесь под именем Флерковского, других же в организации не было, тем более что и самый Отдел литовский рас­пался еще при Дюлеране. Кто были члены этого отдела мне неизвестно. Деятельность моя в усилии поддержать народное дело ограничилась следующими распоряжениями: по преиму­ществу требовал я от губерний10 сколь возможно точных и под­робных сведений о состоянии шаек и их действиях, об общем настроении национального духа, о лицах арестованных и, получая отвсюду неудовлетворительные ответы, ввиду невозмож­ности продолжать борьбу, сделал распоряжение о распущении шаек в Ковенской губернии с выдачею, если будет возможно, отпускных билетов до весны11; в таком же роде послано было сообщение в инфляндские уезды. Из номинаций выданы были мною начальникам шаек: одна — Мацкевичу на звание орга­низатора12, а другая — Сове на чин поручика, то и другое сде­лано было по собственному моему усмотрению, а не вследствие приказаний из Варшавы. Из 3,5 тысяч народной кассы, остав­ленной в количестве 6-ти тысяч Дюлераном Малаховскому и этим последним мне переданных, 1500 р. послано мною в Ковно , 1000 р. в Инфляндское воеводство — обе суммы для со­держания шаек, а из остальных около 800 р. розданы чрез Далевского в городе*. Между прочим, в начале декабря сделано было мною постановление от имени давно не существовавше­го отдела15 о запрещении для обывателей Литвы выезжать за границу без предварительного разрешения Жонда16, что, впро­чем, я считал одним из самых неудачных своих постановлений; кроме этого, вел переписку с Парижем17 и Варшавою. Других распоряжений своих не помню. Кроме Далевского и впослед­ствии рекомендованного мне Шадурского (кто он такой и где живет — мне неизвестно), ни с кем в непосредственные сноше­ния не входил, никого из лиц, им содействовавших, не знаю ни в Вильне, ни в других губерниях, за исключением ковенского воеводы Дзичковского и его комиссара Мицкевича (он же Рымвид), инфляндского воеводы Альберта Грабовского, так как в Виленской губернии после Коноплянского воеводы вовсе не было, кто же был таковым в Минске, не знаю, с Витебской же губернией сношений не имел, а Гродненская с августа месяца прошлого года по управлению отошла от Литвы к Варшавско­му комитету, но по каким причинам, того не знаю. Никого из членов комитета опеки в Вильно не знаю, тем более что он, насколько мне известно, давно уже не существует, впрочем, в Вильне есть лица, служащие делу призрения и вспомощество­вания семействам, пострадавшим от революции, но лиц этих я не знаю. Александра Оскерко, Якова Гейштора, Орвида, семейства Кондратович, Купсць, Баневич я совершенно не знаю. У Греготович жил под фамилиею Калиновского около 1,5 меся­ца в конце 1862 и начале 1863 года, в то время как там кварти­ровали девица Стефания Фальская и Бронислава Сидорович, дочери же Греготович, Марии, тогда не было. От Греготович я переехал на квартиру около Бонифраторов18, дом Кельчевской, где квартировал под именем Макаревича. Из этой квартиры [еще]15 весною выехал на должность Комиссара Гродненской губернии и, как сказал выше, пробыв в Белостоке и разъездах по обозам20, был вытребован в Вильно. По приезде сюда неко­торое время не имел квартиры, ночуя у Дюлерана, Малаховс­кого и Суходольского, после же нанял квартиру на Антоколе за костелом Св. Петра в доме Кохановского, где и жил под име­нем Чарновскбго, а оттуда чрез три месяца переехал на несколь­ко дней в гостиницу Пузино, а вслед за тем на последнюю квар­тиру в здании гимназии. Других мест к укрывательству я не имел и никаких знакомств в Вильне у меня не было. Знал толь­ко некую Каролину21, присланную Титусом Далевским для ис­полнения некоторых домашних моих поручений, покупок, а также перевозки вещей из одной квартиры на другую и проч. Из дому выходил я ежедневно и проводил время на прогулке и заходил обедать до времени разыскивания22 меня полицею в разных гостиницах, а последнее время у Полянского2* на Немецкой улице24.

Дворянин Викентий-Константин Калиновский

 Допрашивали: полковник Шелгунов,

штабс-капитан Семенов, поручик Юган,

поручик Гогелъ,

 обер-аудитор Щербо

3. 4 ЛЮТАГА 1864 г.

4 февраля 1864. Дворянин Викентий Калиновский изъявил желание быть призванным в Комиссию и по спросе о причине, побудившей его к тому, — он дал следующее объяснение.

Данное мною показание от 30 января относительно проживания во время лета у Дюлорана, Малаховского и Суходольского (Дормановского) несправедливо. Местопребывание мое было в то время в других домах, назвать которых я не могу.

Викентий Калиновский

Допрашивали: полковник Шелгунов,

штабс-капитан Семенов, поручик Юган, 

поручик Гогель,

обер-аудитор Щербо.

***

Красные, мартовским подпольным переворотом в Вильне неизведенные с верхней ступени мятежной иерархии, выжидали время. Калиновский, став комиссаром Гродненского воеводства, а Малаховский – помощником градоначальника Вильны, были влиятельнейшими между ними и, имея во многих довудцах своих друзей, не отказались от надежды возвратить власть, отнятую у них «предательски», как выражался Калиновский.

***

Неўзабаве пасля гэтага, калі Стан. Солтан не прыняў намінацыі на гродзенскага ваяводскага начальніка, а Гофмейстар жыў у аддаленых паветах, намеснік жа Заблоцкі быў занадта мала дзейным, я выслаў у якасці камісара ў Гродзенскую губернію Каліноўскага. Характэрнай тады была наша размова. Я даў яму падрабязныя інструкцыі, ён, выслухаўшы, рабіў свае заўвагі. Слушнасць некаторых я адразу прызнаў, але рашуча паўтарыў тое, што лічыў прынцыповым, менавіта, каб нідзе ні ў якіх адносінах не выклікаўся антаганізм паміж памешчыкамі і іншымі пластамі. Я пагадзіўся, каб відавочную апатыю і вяласць шляхты ажыўлялі больш маладыя сілы, але з тым, каб кірунак ніколі не выходзіў на дэмагагічныя шляхі. Каб спыніць спрэчку, я запытаўся ў канцы, ці прызнае ён патрэбу энергічнай улады. Каліноўскі пацвердзіў. «I таму я патрабую, каб вы дакладна кіраваліся загадамі, якія я як старшыня Аддзела даю свайму камісару». Каліноўскі падаў мне руку і сумленна кіраваўся інструкцыямі. Як усе крайнія, ён не любіў апазіцыі, а таму акружаў сябе людзьмі, якія слепа з ім згаджаліся. То ў выбары людзей быў вельмі нешчаслівы; такія, як Заблоцкі, кс. Чаповіч, Мілевіч, Парфіяновіч, д-р Дзічкоўскі11, былі яго крэатурамі, крыважэрнымі ў тэорыі і нікчэмнымі, калі давялося спаткацца з рэпрэсіямі. Каліноўскі, закліканы ў Аддзел разам з Малахоўскім12, давалі гарантыі большай энергіі, часткова яны падзялялі веру ў некаторыя загады варшаўскага ўрада, але і Каліноўскі сам у ходзе некалькімесячнай барацьбы пераканаўся, наколькі памылковыя былі яго першапачатковыя прынцыпы.

Пазней успомню пра яго ўдзел і характэрны факт, які сведчыць, што ў нас тэрарызм толькі на словах13. Тут я павінен дадаць, што пасля майго арышту14 досыць хутка ўсё ўжо трымалася на адным Каліноўскім. Ад 1 жніўня 1863 года да арышту ў студзені 1864-га Каліноўскі быў жывым духам крывавай літоўскай дэманстрацыі, яе дагарання. Ён мог уцякаць з Вільні, але ніколі не дапускаў думкі пра гэта, бо лічыў сваім абавязкам як быў першым змоўшчыкам на Літве, так стаць апошняй ахвярай тэрору Мураўёва. Цэлыя паўгода, хаваючыся ад праследаванняў, ён пастаянна, аднак, выказваў прыкметы жыцця, сам праследаваны, прысутнічаў на кожнай экзекуцыі. Пасля арышту даваў адказы з усёй годнасцю, называючы сябе дыктатарам Літвы, а калі праўда, што заявіў на апошніх допытах у камісіі, што памірае спакойна, бо ў значнай ступені дабіўся сваёй мэты: «Люд мае зямлю, а шляхты зменшылася напалову»15, гэта сведчыла б, што ён застаўся верным словам, якія казаў мне ў Францішка16. Аднак, ведаючы яго бліжэй, я думаю, што гэта камісія змяніла ягоныя словы, ён лічыў напэўна, што далей пасля надзялення зямлёй ужо будзе толькі народ без розніцы шляхты і люду — польскі народ.

ГЕЙШТАРА ДАПАЎНЯЕ

А. СЕРАКОЎСКАЯ (ДАЛЕЎСКАЯ)

11/23 студзеня выбухнула паўстанне ў Польшчы.

Камітэт Руху2 (які быў утвораны побач з Літоў[скім] Цэнт[ральным] Кам[ітэтам]3 і дзейнічаў асобна) выдае ўжо ад сябе як адзінай улады адозву да Літвы4.

У той час галоўнымі прадстаўнікамі Руху ў Літве былі: Канстанцін Каліноўскі, Звяждоўскі — афіцэр генеральнага штаба, Эдмунд Вярыга, Ахілес Банольдзі, Чаховіч Зыгмунт, Казела5, які адыграў потым выдатную ролю ў Каралеўстве6, Уладзіслаў Малахоўскі, Длускі — доктар і капітан, Залескі — памешчык, Дзюлёран — камісар з Варшавы ад Нац[ыянальнага] Ур[ада] (з часоў прыезду Аляксандра Дал[еўскага]7 усе яны, апрача Банольдзі, Длускага і Дзюлёрана, былі нам добра знаёмыя). […]

[Францішак Далеўскі] бачыць перад сабой толькі адну мэту жыцця — выратаванне айчыны.

I аднак, калі Бог дазволіў яму здзейсніць працу духу ўсяго жыцця, калі ўжо бачыў, што ўся ягоная Літва прымае яго праграму ў якасці агульнай пуцяводнай ніці будучай працы ўсяго грамадства, Францішка не ўзрушылі ўмольныя просьбы і заклінанні Канстанціна Каліноўскага, які год назад заклікаў яго, стоячы перад ім на каленях:

—      Францішак, кінь шляхту, кінь гэтых недалугаў-эгаістаў! Яны трымаюцца толькі дзякуючы табе! Ты іх трымаеш, ты імі кіруеш, гэты статак бараноў не здолее ісці сам, ты ж адзін не дапускаеш паўстання, ты адзін тут стрымліваеш! Пераходзь да нас! Цудаў даб’ёмся, калі ты нас зразумееш, калі будзеш з намі! Тваёй галавы, твайго сумлення нам не хапае!

Францішак маўчаў.

—      Маўчыш! Значыць, не? Знаю цябе, не пойдзеш з намі, выходзіць — супраць нас! Калі так, дык ведай жа — я сам цябе тут у тваім уласным доме сярод тваіх блізкіх прыкончу кінжалам!

—      Зрабі так, калі думаеш, што гэта будзе карысна для справы, — адказаў ён спакойна.

Канстанцін выбег.

Не ўстрымалі [Францішка] ні пагрозы Каліноўскага, ні Шварца9. Сёння, паводле большасці галасоў братоў з Каралеўства, што патрабуюць ахвяры, ён прайграў, знішчыў, разарваў уласнай рукою справу ўсяго свайго жыцця.

Пасля арышту Францішка 10 ліпеня 63 г.10 канчаецца дзейнасць Аддзела кіраўніцтва Літвы і надыходзяць часы Выканаўчага аддзела11, які ўтварыўся з былых дапаможных членаў пры 1-м Аддзеле. Самымі дзейснымі і выдатнымі ва ўсіх адносінах з таго апошняга часу былі Уладзіслаў Малахоўскі, Канстанцін Каліноўскі і Цітус Далеўскі — тыя, каго не прыгадала, былі людзьмі бездакорнымі, але без ініцыятывы.

Пасля выдання выраку на Дамейку Малахоўскі як начальнік горада ўцякае — вось тады Цітус і Канстанцін дамаўляюцца: хто з іх дваіх першы будзе арыштаваны, возьме перад камісіяй усю адказнасць на сябе —- што не меў ужо таварышаў, а трымаў дыктатарскую ўладу.

***

«ЧЫРВОНЫЯ» ЗНОЎ БЯРУЦЬ ВЕРХ У ВІЛЬНІ (Я. Гейштар)

I праўда, праз два дні пасля яго [Н.Дзюлёрана] ад’езду на агульным нашым сходзе першы Улад. Малахоўскі выступіў з папрокам, што цяперашняя дзейнасць Аддзела з’яўляецца як бы прымітыўным існаваннем, мы машынальна выконваем функцыі, а не ўмеем натхніць край патрэбнай энергіяй для далейшай барацьбы і ахвяраў. Думку Малахоўскага падзялялі ўсе. Я ў сваім выступленні прадставіў коратка ўсю нашу дзейнасць, ажно да выхаду дэкрэта ўрада пра змены ў арганізацыі1, і ўсе, не выключаючы Каліноўскага, пагадзіліся са мной, што ў той перыяд мы рабілі што маглі і выклікалі досыць моцнае паўстанне на ўсім даўнім абшары Літвы. […]

Выслухаўшы маё слова, усе зноў падзялілі маю думку, што віна за бяздзейнасць мае крыніцу ў Варшаве, а Малахоўскі ўсклікнуў: «Хопіць жа гэтай пасіўнай ролі, Варшава не разумее нашых патрэбаў, мы самі павінны думаць пра дабро Літвы, пастановім усе тут прысутныя разарваць гэтую залежнасць, якая нас губіць». 3 гэтымі словамі кінуў на стол адбітак новай пячаткі, на якой над гербам Літвы было выразана: «Камітэт кіравання. Літвой»2. Апрача мяне, прысутнічалі: Юз. і Канст. Каліноўскія, Люц. Марыконі, Улад. Малахоўскі, Ігн. Лапацінскі і Кар. Фалевіч. Потым зачыталі ўжо гатовы праект новых стасункаў паміж уладамі Кароны3 і Літвы. Паводле гэтага праекта, «Літоўскі камітэт» быў па сутнасці незалежным ад Варшавы ўрадам, камісар з Варшавы меў у ім дарадчы голас і пасрэднічаў у зносінах з Варшавай, таксама як камісар Літвы павінен быў у такой самай ролі адправіцца ў Варшаву.

Надзвычай здзіўлены гэтай падрыхтаванай рэвалюцыяй і ўдзелам у ёй усіх членаў, нават самых памяркоўных, я запытаўся, ці падумалі яны, што ва ўмовах барацьбы такі сепаратызм проста здрада. Закрычалі, што бяздзейнасць і цяперашні разлад не менш шкодныя, але прытым аказалася, што ўсе, не выключаючы Канст. Каліноўскага і Малахоўскага, не толькі не думаюць дзейнічаць супраць мяне, але і далей разлічваюць на маю падтрымку. Ведаючы толькі маё пераконанне наконт абавязкаў, яны хацелі прыйсці з гатовым рашэннем, паставіць перад здзейсненым фактам, каб прыцягнуць мяне на свой бок і амаль прымусіць. Дзякуючы за асабісты давер, за выразную

з боку ўсіх зычлівасць, я сказаў, што катэгарычна не згодзен на гэты крок, на маю думку, рэвалюцыйны і да таго ж непатрыятычны; калі б нават мне пагражала гібель, пячатка як Аддзела, так і мая, як старшыні, знаходзіцца ў надзейных руках і ад імя той часткі Літвы, якая лічыць сябе назаўжды злучанай з Польшчай, будзе выдадзены пратэст супраць падзелу правінцый і ўлады ва ўмовах барацьбы. Хоць усе яны добра ведаюць, што ўжо некалькі месяцаў таму я прызнаваў няздольнасць Варшавы і няведанне ёю нашых адносін, але нельга прапаноўваць сродкі яшчэ больш шкодныя за тыя, якія сёння маем.

Тады ўзяў слова Канст. Каліноўскі, у энёргічным выступленні асудзіў варшаўскі ўрад, а пераважна Дзюлёрана, выстаўляючы яго беспрынцыповым пустамелем, які першы прычыніўся да падзення першага Літоўскага камітэта4, прызнаўся, што Дзюлёран, адпраўляючыся ў Варшаву, каб на мяне паскардзіцца5, разлічваў на падтрымку Каліноўскага і Малахоўскага. I вось памыліўся, Каліноўскі за гэтыя некалькі месяцаў пазнаў мяне бліжэй і цяпер лічыць мой удзел у Літоўскім урадзе неабходным, ранейшую працу карыснай, ён бачыць ува мне прадстаўніка ўсёй шляхты ў яе лепшай, патрыятычнай частцы, але дадаў: «Вы маеце голас як прадстаўнік Літвы, і мяркую, што нічога не будзеце мець супраць нашага праекта, калі на тое пагодзіцца ўрад у Варшаве». — «Але гэтага не можа быць», — адказаў я. — «Аднак гэта ёсць, — сказаў Каліноўскі, — бо Дзюлёран перад ад’ездам афіцыйна перадаў мне ўладу, а я як паўнамоцны камісар урада пададзены тут праект прымаю і стаўлю пячатку камісара».

Ужо маё папярэдняе выступленне падзейнічала на іншых членаў Аддзела. Усе бачылі легкадумнасць Дзюлёрана, былі настроены супраць Варшавы за знявагу нашых прапаноў, але разумелі, што выкарыстанне пячаткі камісара для надання моцы ад імя ўрада такому сепаратыстычнаму праекту было ўжо злоўжываннем. Таму прынялі мой праект, каб адразу звярнуцца ў Варшаву, падрабязна апісаць што адбылося, паказваючы, да чаго давяла ранейшая лінія ўрада; паслаць праект, прыняты ўсімі членамі і намеснікам урадавага камісара, апрача мяне; нарэшце паставіць ультыматум: што калі на працягу некалькіх дзён не прыйдзе канчатковая рэзалюцыя, гэты праект увойдзе ў жыццё. Да гэтай адозвы я прыклаў пячатку Аддзела. Але адначасова з сваёй пячаткай далучыў свой асабісты рапарт [.. .]6.

***

СМЯРОТНЫ ВЫРАК А. ДАМЕЙКУ (Я. Гейштар)

Напярэдадні падпісання1 прыходзіць Малахоўскі і гаворыць: «Маю надзейнага чалавека не з жандармерыі2, а які сам добраахвотна, адчуваючы моцную патрэбу, бярэцца выканаць вырак». Каліноўскі пытаецца, хто гэта такі. Калі Малахоўскі назваў імя, мне незнаёмае і, на няшчасце, сёння забытае, адказвае: «За гзтага я ручаюся, што выканаў бы, але мы не можам даць на гэта дазвол». Малахоўскі пытаецца: «Чаму?» Каліноўскі гаворыць: «У яго жонка і некалькі чалавек дзяцей, а ў нас для выканання выракаў ёсць жандары». Тады я падышоў да Каліноўскага і сардэчна яго расцалаваў са словамі: «А мой жа ты шляхціц дарагі!» Збянтэжаны Каліноўскі пытаецца, у чым справа. А я пад смех усіх калегаў, смех сардэчны і поўны сімпатыі да Каліноўскага, тлумачу, што гэтую слабасць, або хутчэй шляхетнае сэрца, у якой ён увогуле абвінавачвае шляхту, ён і сам мае ў высокай ступені, калі тая акалічнасць, што ў чалавека сям’я, утрымлівае ад таго, каб паслаць яго на ахвяру.

РЭКАМЕНДАЦЫЙНАЕ ПІСЬМО Ў ГРОДНА (С. Аржэшка)

Все, что знаю относительно устройства организации, состо­ит в следующем: со дня беспорядков в крае образовался Литов­ский комитет, сначала мало зависимый от Варшавского. Впос­ледствии, приобретя большую связь с Варшавским комитетом, он переименован в «Отдел, управляющий Литвою», а вслед за тем, подпав под боль­шую зависимость, получил название «Отдел исполнительный на Литве», под которым и сущестовал последнее время. Сколько было известно мне, Отдел ис­полнительный на Литве состоял из 5 членов, из коих были мне известны Яков Гейштор (как я помню — председатель) и Кон­стантин Калиновский (как заведующий отделением внутренних дел). […] Относительно Калиновского я удостоверился таким образом: пред выездом из Вильно1 я зашел к Лепковскому. В это время у него был Калиновский, которого прежде я встречал у Малаховского. Лепковский объявил о моем выезде в Гродно, просил Калиновского дать мне письмо на случай протекции и охранения. Действительно, на другой день такое письмо я полу­чил из рук Флерковского2. Оно было форменное, с надписью: «Отдел исполнительный на Литве, отделение внутренних дел», за подписью «Скат…» («Хам…»)3 и адресовано на имя комисса­ра Гродненской губернии, к которому я должен был обратиться чрез доктора Заблоцкого4. Письмо, как уверил меня Флерковский, было дано Калиновским и, как оказавшееся для меня не­нужным, впоследствии мною уничтожено.

COUP DE`ETAT (Ю. Каліноўскі)

После бегства Дюлорана и COUP DE`ETAT совершенного Кон­стантином Калиновским и Владиславом Малаховским (о чем ниже2), комиссар литовский получил название уполномочен­ного и права настоящего диктатора Литвы. Тогда название Wydziat хотя удержалось, не соответствовало первоначальной программе и было анахронизмом.

«ДЫКТАТАР ЛIТВЫ»

(В. Ратч)

Итак, когда Варшава собиралась вооруженною рукою скре­пить обрывающиеся связи1, Калиновский хотел в то же время разорвать всякие сношения с Польшею. Весть об этой новой грозе не замедлила дойти до ржонда. Малаховский в насмеш­ку написал к Дюлорану в Варшаву приглашение «милому дру­гу» возвратиться в Вильну и вступить под власть диктатора, уже организованную и признанную2. На беду Дюлорана пись­мо к нему было передано присланным курьером Пршибыльскому, который и представил его на обсуждение членов ржон­да. Они призвали Дюлорана к ответу; письмо было написано с такою ирониею, что они сперва даже не хотели верить, чтобы комиссар не был соучастником замысла Калиновского.

***

Арфаграфія Каліноўскага ў цэлым перадае асноўныя асаблівасці мовы, хоць, вядома ж, яна яшчэ недастаткова паслядоўная — аканне і яканне, напрыклад, у адных выпадках перадаецца, у другіх — не. Гэта ж датычыць і іншых з’яваў. Ды што казаць пра Каліноўскага, калі немалыя цяжкасці з арфаграфіяй былі і ў нашаніўцаў, а па многіх пытаннях правапісу мы спрачаемся і дагэтуль. Цікава, што паводле назіранняў спецыялістаў, сёмы нумар «Мужыцкай праўды» адрозніваецца па сваёй мове ад першых шасці нумароў. У прыватнасці, тут зусім не фіксуецца аканне. Гэта дало мовазнаўцам падставу зрабіць вывад, што сёмы нумар «напісан кімсьці з паплечнікаў Каліноўскага, прадстаўніком паўднёвай (окаючай) гаворкі»58. Магчыма, сапраўды тут у нейкай меры прычыніўся віленскі паплечнік Каліноўскага У. Малахоўскі, родам з Кобрыншчыны, палітычная дзейнасць якога якраз вельмі актывізавалася ўлетку 1863 года, калі друкаваўся нумар. Але, з другога боку, падабенства ў мове і стылістыцы сёмага і астатніх нумароў газеты ўсё ж больш, чым адрозненняў. Не выключана, што і ў самога Каліноўскага з цягам часу маглі змяняцца падыходы да асобных з’яваў мовы і пытанняў арфаграфіі (за паўгода паміж выхадам шосгага і сёмага нумароў ён пабываў у самых рюзных кутках былой Гродзенскай губерніі, у тым ліку і на Брэстчыне)59. Але нейкі знешні ўплыў на мову і арфаграфію сёмага нумара ўсё ж відавочны, паколькі навацыі гэтага нумара не атрымалі працягу ў «Пісьмах з-пад шыбеніцы», напісаных пазней.

***

1863 год

Каля 9 чэрвеня          Каліноўскі выкліканы ў Вільню і ўведзены ў паўстанцкі Аддзел Літвы кіраўніком аддзялення ўнутраных спраў. Яго аднадумец У. Малахоўскі стаў начальнікам горада Вільні.

1 жніўня          Малахоўскі, на след якога напалі царскія ўлады, вымушаны выехаць у Пецярбург. Каліноўскі даручыў яму звязацца з рускімі рэвалюцыянерамі, з “Зямлей і воляй”.